Các công cụ trí tuệ nhân tạo tạo sinh như ChatGPT đã thay đổi cách nhiều nhà nghiên cứu làm việc. Câu hỏi không còn là “có được dùng AI hay không” mà là “dùng như thế nào cho đúng”. Bài viết tổng hợp các nguyên tắc chung mà cộng đồng xuất bản đang áp dụng và gợi ý quy trình sử dụng AI có trách nhiệm.
Nguyên tắc chung của giới xuất bản
Dù chính sách cụ thể khác nhau giữa các nhà xuất bản và thay đổi theo thời gian, có một số điểm được thống nhất rộng rãi, bao gồm trong quan điểm của Uỷ ban Đạo đức Xuất bản (COPE) và khuyến nghị của Uỷ ban Quốc tế các Biên tập viên Tạp chí Y khoa (ICMJE):
- AI không thể là tác giả. Quyền tác giả gắn với trách nhiệm giải trình về nội dung, điều mà công cụ AI không thể đảm nhận.
- Tác giả chịu trách nhiệm hoàn toàn về mọi nội dung trong bài, kể cả phần được hỗ trợ bởi AI.
- Cần khai báo minh bạch việc sử dụng AI theo yêu cầu của tạp chí, thường ở phần Phương pháp hoặc Lời cảm ơn.
- Hình ảnh do AI tạo thường bị hạn chế hoặc không được chấp nhận trong nhiều tạp chí, trừ khi chính AI là đối tượng nghiên cứu.
Vì chính sách liên tục được cập nhật, hãy luôn đọc phần hướng dẫn tác giả và chính sách AI của tạp chí mục tiêu tại thời điểm nộp bài.
Việc thường được chấp nhận và không nên làm
Các nhà xuất bản thường phân biệt giữa việc dùng AI để hỗ trợ ngôn ngữ và dùng AI để tạo nội dung khoa học. Kiểm tra chính tả, gợi ý diễn đạt rõ ràng hơn cho câu văn do bạn viết, hỗ trợ lập trình phân tích mà bạn kiểm chứng được thường được chấp nhận (có thể vẫn cần khai báo). Ngược lại, để AI viết phần tổng quan, diễn giải kết quả, tạo dữ liệu hay hình ảnh dữ liệu, hoặc tạo danh mục tài liệu tham khảo là những việc rủi ro cao và có thể vi phạm liêm chính.
Rủi ro cần biết
- Trích dẫn ảo: mô hình ngôn ngữ có thể tạo ra tài liệu tham khảo trông rất thật nhưng không tồn tại, hoặc gán sai nội dung cho bài báo có thật. Mọi trích dẫn phải được kiểm tra trực tiếp với nguồn gốc.
- Thông tin sai lệch: AI có thể đưa ra khẳng định sai với giọng văn rất tự tin, đặc biệt trong lĩnh vực chuyên sâu hoặc với số liệu.
- Thiên lệch: dữ liệu huấn luyện có thể chứa thiên lệch về địa lý, ngôn ngữ, giới, ảnh hưởng đến cách tóm tắt tài liệu.
- Đạo văn vô ý: văn bản tạo ra có thể gần giống văn bản đã có mà bạn không biết nguồn.
- Mất “giọng” tác giả: văn bản chung chung, thiếu lập luận sắc bén - điều phản biện dễ nhận ra.
Nguyên tắc vàng: nếu bạn không thể giải thích, kiểm chứng và bảo vệ một câu trong bài trước hội đồng hay phản biện, câu đó không nên có mặt trong bài - bất kể ai hay công cụ nào viết ra nó.
Khai báo sử dụng AI
Một tuyên bố khai báo tốt nêu rõ: tên công cụ (và phiên bản nếu có), mục đích sử dụng, phần nào của bài báo, và khẳng định tác giả đã kiểm tra, chỉnh sửa và chịu trách nhiệm về nội dung. Ví dụ minh hoạ: “During the preparation of this work, the authors used [tên công cụ] to improve the readability of selected paragraphs. The authors reviewed and edited the output and take full responsibility for the content of the publication.” Hãy điều chỉnh theo mẫu và vị trí mà tạp chí quy định.
Quy trình dùng AI có trách nhiệm
- Đọc chính sách của tạp chí, nhà tài trợ và cơ sở đào tạo trước khi bắt đầu.
- Xác định mục đích hẹp: ví dụ chỉ dùng để gợi ý sửa câu văn do bạn viết.
- Không đưa dữ liệu nhạy cảm hay bản thảo chưa công bố vào công cụ công cộng nếu không chắc chắn về chính sách bảo mật.
- Kiểm chứng toàn bộ kết quả: đối chiếu thuật ngữ, số liệu, trích dẫn với nguồn gốc.
- Ghi lại và khai báo việc sử dụng theo yêu cầu.
Bảo mật và phản biện
Bản thảo chưa công bố chứa ý tưởng và dữ liệu có giá trị. Khi tải lên công cụ AI công cộng, bạn có thể không kiểm soát được việc dữ liệu được lưu trữ hay sử dụng thế nào. Điều này càng quan trọng với người phản biện: nhiều tạp chí yêu cầu phản biện không tải bản thảo được giao lên công cụ AI vì vi phạm tính bảo mật của quy trình phản biện kín. Ở VietSCI, biên tập viên được yêu cầu không tải bản thảo của khách hàng lên công cụ AI công cộng và không dùng bản thảo để huấn luyện mô hình.
AI và biên tập viên con người
AI xử lý ngôn ngữ nhanh, nhưng biên tập viên con người hiểu bối cảnh nghiên cứu, nhận ra chỗ thuật ngữ bị dùng sai trong chuyên ngành, và đặt câu hỏi khi lập luận chưa rõ. Hai cách tiếp cận có thể bổ sung cho nhau, miễn là quyền quyết định và trách nhiệm cuối cùng luôn thuộc về tác giả.
Kết luận
AI là công cụ hữu ích khi được dùng minh bạch, có kiểm chứng và trong phạm vi chính sách cho phép. Nếu bạn muốn một vòng rà soát ngôn ngữ do con người thực hiện, với mọi thay đổi hiển thị rõ ràng, hãy tham khảo dịch vụ biên tập chuyên sâu và cam kết liêm chính khoa học của VietSCI.