Bài tổng quan hệ thống (systematic review) được nhiều tạp chí đánh giá cao vì tính minh bạch và khả năng tái lập. Khi kết hợp với phân tích trắc lượng thư mục, bạn vừa có bức tranh định lượng toàn cảnh, vừa có tổng hợp chuyên sâu về nội dung. Bài viết này hướng dẫn cách thực hiện theo chuẩn báo cáo PRISMA 2020.
Ba loại tổng quan khác nhau thế nào?
Tổng quan tường thuật (narrative review) dựa trên lựa chọn và đánh giá của tác giả, linh hoạt nhưng dễ thiên lệch. Tổng quan hệ thống có câu hỏi nghiên cứu cụ thể, chiến lược tìm kiếm và tiêu chí lựa chọn được xác định trước, quy trình sàng lọc minh bạch và có đánh giá chất lượng nghiên cứu. Tổng quan trắc lượng (bibliometric review) tập trung vào phân tích định lượng trên tập dữ liệu lớn để mô tả cấu trúc và xu hướng của lĩnh vực.
Kết hợp tổng quan hệ thống với phân tích trắc lượng là hướng tiếp cận được nhiều tác giả lựa chọn: phần trắc lượng mô tả “bản đồ” lĩnh vực, còn phần tổng quan hệ thống phân tích sâu một nhóm nghiên cứu được chọn lọc kỹ.
PRISMA 2020 là gì?
PRISMA (Preferred Reporting Items for Systematic reviews and Meta-Analyses) là hướng dẫn báo cáo dành cho tổng quan hệ thống. Phiên bản cập nhật PRISMA 2020 được công bố năm 2021, gồm danh sách kiểm tra 27 mục và sơ đồ dòng chảy (flow diagram) mô tả số lượng bản ghi qua từng giai đoạn: xác định (identification), sàng lọc (screening) và đưa vào tổng hợp (included).
PRISMA là hướng dẫn báo cáo, không phải hướng dẫn thực hiện; tuy nhiên bám sát các mục ngay từ đầu giúp bạn thu thập đủ thông tin cần thiết. Với nghiên cứu y sinh, bạn nên đăng ký đề cương trước trên các nền tảng như PROSPERO; với các lĩnh vực khác có thể đăng ký trên OSF.
Quy trình kết hợp hai phương pháp
- Xây dựng câu hỏi nghiên cứu, có thể dùng khung PICO (y sinh) hoặc SPIDER, PCC (khoa học xã hội).
- Thiết kế chiến lược tìm kiếm trên một hoặc nhiều cơ sở dữ liệu; ghi lại chuỗi truy vấn và ngày tìm kiếm.
- Loại bản ghi trùng và ghi số lượng vào sơ đồ PRISMA.
- Phân tích trắc lượng trên tập dữ liệu sau loại trùng (hoặc sau sàng lọc tiêu đề - tóm tắt, tuỳ mục tiêu).
- Sàng lọc toàn văn theo tiêu chí lựa chọn để có nhóm nghiên cứu đưa vào tổng hợp sâu.
- Đánh giá chất lượng các nghiên cứu được chọn bằng công cụ phù hợp thiết kế nghiên cứu.
- Tổng hợp theo chủ đề, có thể dựa trên các cụm phát hiện từ bản đồ trắc lượng.
Tiêu chí lựa chọn và sàng lọc
Tiêu chí đưa vào và loại trừ cần được xác định trước, cụ thể và có thể kiểm chứng: loại tài liệu, ngôn ngữ, giai đoạn, đối tượng, phương pháp, bối cảnh. Sàng lọc nên được thực hiện độc lập bởi ít nhất hai người, sau đó đối chiếu và giải quyết bất đồng; báo cáo mức độ đồng thuận nếu có thể. Lý do loại trừ ở giai đoạn đọc toàn văn phải được ghi lại cho từng bài.
Lưu ý liêm chính: tiêu chí không nên bị điều chỉnh sau khi đã xem kết quả để “hợp” với giả thuyết. Mọi thay đổi so với đề cương ban đầu cần được nêu rõ và giải thích.
Cấu trúc bài viết
- Giới thiệu: bối cảnh, khoảng trống, lý do cần tổng quan, câu hỏi nghiên cứu.
- Phương pháp: nguồn dữ liệu, chuỗi truy vấn, tiêu chí, quy trình sàng lọc, công cụ trắc lượng và tham số, công cụ đánh giá chất lượng.
- Kết quả: sơ đồ PRISMA, phân tích hiệu suất, bản đồ khoa học, đặc điểm và kết quả tổng hợp của các nghiên cứu được chọn.
- Thảo luận: diễn giải các cụm chủ đề, so sánh với tổng quan trước, hạn chế, hàm ý và chương trình nghiên cứu tương lai.
Công cụ hỗ trợ quy trình
Bạn không cần phần mềm đắt tiền để thực hiện một tổng quan hệ thống bài bản. Các công cụ quản lý tài liệu như Zotero hay Mendeley giúp lưu trữ và loại trùng sơ bộ. Các nền tảng sàng lọc như Rayyan hỗ trợ hai người sàng lọc độc lập theo chế độ “mù” và ghi lại lý do loại trừ. Với phần trắc lượng, VOSviewer và Bibliometrix là lựa chọn phổ biến; sơ đồ PRISMA 2020 có thể được dựng bằng các mẫu chính thức hoặc công cụ trực tuyến tương thích. Dù dùng công cụ nào, hãy lưu toàn bộ tệp trung gian - kết quả tìm kiếm thô, danh sách sau loại trùng, bảng sàng lọc - để có thể giải trình khi phản biện yêu cầu.
Lỗi thường gặp
- Gọi bài là “systematic” nhưng không có tiêu chí lựa chọn rõ ràng hoặc không báo cáo quy trình sàng lọc.
- Sơ đồ PRISMA có số liệu không khớp giữa các ô.
- Chỉ tìm trên một nguồn mà không giải thích hạn chế.
- Phần trắc lượng và phần tổng hợp tách rời, không liên kết với nhau.
- Thảo luận chỉ nhắc lại kết quả, thiếu chương trình nghiên cứu cụ thể.
Kết luận
Kết hợp PRISMA 2020 với phân tích trắc lượng giúp bài tổng quan vừa minh bạch, vừa có chiều sâu. VietSCI có thể hỗ trợ phần kỹ thuật như thu thập dữ liệu, loại trùng, dựng sơ đồ PRISMA và bản đồ VOSviewer trong dịch vụ phân tích trắc lượng thư mục; việc sàng lọc, đánh giá và tổng hợp khoa học luôn do nhóm tác giả thực hiện.