Bạn tìm được một tạp chí Q2 Scopus đúng chuyên ngành, website trông chuyên nghiệp, phản hồi nhanh và báo phí hợp lý. Nhưng sau khi thanh toán, bài báo không bao giờ xuất hiện trên Scopus - vì bạn đã nộp cho tạp chí giả mạo (hijacked journal). Đây là hình thức lừa đảo ngày càng tinh vi, nhắm thẳng vào tác giả cần công bố gấp. Bài viết giúp bạn hiểu cách thức hoạt động và kiểm tra website tạp chí trước khi nộp bài.
Tạp chí giả mạo là gì?
Tạp chí giả mạo (hijacked journal, cloned journal) là website lừa đảo mạo danh một tạp chí có thật. Kẻ giả mạo sao chép tên, ISSN, ảnh bìa, thậm chí danh sách ban biên tập của tạp chí gốc - thường là tạp chí đang hoặc từng được Scopus chỉ mục - rồi dựng một website riêng để nhận bài và thu phí. Tạp chí thật vẫn uy tín, nhưng bài nộp qua website giả sẽ không xuất hiện trên tạp chí thật và không được các cơ sở dữ liệu ghi nhận.
Hiện tượng này phổ biến đến mức Retraction Watch xây dựng và cập nhật thường xuyên Hijacked Journal Checker - cơ sở dữ liệu các tạp chí bị giả mạo kèm website chính thức. Các danh sách như Beall’s List và Stop Predatory Journals cũng có mục riêng cho tạp chí bị chiếm đoạt.
Thủ đoạn thường gặp
- Chọn tạp chí “con mồi”: thường là tạp chí không có website riêng nổi bật, website cũ, hoặc tạp chí in lâu đời ít hiện diện trực tuyến.
- Đăng ký tên miền giống thật: thêm chữ, đổi đuôi tên miền, viết tắt tên tạp chí để người tìm kiếm khó phân biệt.
- Lợi dụng cơ sở dữ liệu: có trường hợp website giả được gắn nhầm vào hồ sơ tạp chí trên các trang tra cứu, khiến tác giả tin rằng đó là website chính thức.
- Quảng bá mạnh qua email và mạng xã hội: cam kết “Scopus Q2, đăng trong 1-2 tháng”, nhận bài với số lượng lớn.
- Đăng bài lên lưu trữ giả: bài được đưa lên website giả, đôi khi kèm DOI không hoạt động hoặc DOI của tổ chức khác.
Dấu hiệu nhận biết website giả mạo
- Tên miền không thuộc nhà xuất bản hay hội khoa học sở hữu tạp chí (ví dụ tạp chí của một hội chuyên ngành nhưng website lại là một tên miền thương mại độc lập).
- Website mới đăng ký gần đây, giao diện giống nhau với nhiều “tạp chí” khác nhau.
- Thời gian xử lý bài nhanh bất thường, phí xuất bản thanh toán qua tài khoản cá nhân hoặc ví điện tử.
- Thông tin liên hệ chỉ có email miễn phí hoặc ứng dụng nhắn tin.
- Bài đã đăng trên website không xuất hiện khi tra cứu trên Scopus hoặc trên trang của nhà xuất bản.
- Phạm vi chủ đề của các bài gần đây khác xa phạm vi lịch sử của tạp chí gốc.
6 bước kiểm tra website tạp chí
- Tra cứu trên Scopus và SCImago: mở hồ sơ tạp chí, ghi lại nhà xuất bản, ISSN và đường dẫn trang chủ được ghi nhận. Xem thêm cách kiểm tra tạp chí Scopus.
- Đối chiếu với nhà xuất bản: vào website chính thức của nhà xuất bản hoặc hội khoa học, tìm đúng tạp chí từ danh mục của họ thay vì từ kết quả tìm kiếm.
- Kiểm tra danh sách tạp chí bị giả mạo: tra Retraction Watch Hijacked Journal Checker, Beall’s List (mục hijacked) hoặc dùng công cụ kiểm tra tạp chí săn mồi của VietSCI và nhập website bạn định nộp bài.
- Xác minh bài đã đăng: chọn vài bài gần đây trên website, tra DOI trên doi.org và xem bài có xuất hiện trên Scopus hay trang của nhà xuất bản không.
- Kiểm tra tên miền: xem ngày đăng ký tên miền qua các công cụ tra cứu WHOIS; tên miền mới cho một tạp chí lâu năm là dấu hiệu đáng ngờ.
- Liên hệ qua kênh chính thức: nếu còn nghi ngờ, gửi email cho tổng biên tập theo địa chỉ công bố trên website của nhà xuất bản để xác nhận.
Tạp chí giả mạo khác tạp chí săn mồi thế nào?
Tạp chí săn mồi là tạp chí có thật nhưng thiếu phản biện thực chất; còn tạp chí giả mạo là website mạo danh một tạp chí khác. Với tạp chí săn mồi, câu hỏi là “tạp chí này có đáng tin không?”; với tạp chí giả mạo, câu hỏi là “website này có đúng là của tạp chí không?”. Vì vậy ngay cả khi tạp chí đứng tên là Q1 Scopus, bạn vẫn phải xác minh website trước khi nộp bài.
Một điểm chung: cả hai đều nhắm vào tác giả cần công bố nhanh. Lập kế hoạch công bố sớm, chọn tạp chí bằng dữ liệu (ví dụ dùng công cụ đề xuất tạp chí phù hợp) và kiểm tra kỹ trước khi nộp là cách phòng tránh hiệu quả nhất.
Câu hỏi thường gặp
Bài đã đăng trên tạp chí giả mạo có được tính không?
Thường là không, vì bài không thuộc tạp chí thật và không được Scopus ghi nhận. Hãy lưu bằng chứng thanh toán, trao đổi email và báo cho đơn vị công tác, đồng thời thông báo cho tạp chí thật về website giả mạo.
Làm sao báo cáo một website giả mạo?
Bạn có thể gửi thông tin cho tạp chí hoặc nhà xuất bản thật, cho Scopus và các dự án theo dõi như Retraction Watch để cảnh báo cộng đồng.
ISSN trên website giả có giống tạp chí thật không?
Thường là giống, vì kẻ giả mạo sao chép nguyên ISSN. Do đó ISSN trùng khớp không chứng minh website là thật - hãy kiểm tra tên miền và đối chiếu với nhà xuất bản.
Kiểm tra website tạp chí ngay: nhập tên tạp chí và website vào công cụ kiểm tra tạp chí săn mồi để đối chiếu với danh sách website giả mạo. VietSCI có thể hỗ trợ bạn nộp bài qua đúng hệ thống chính thức của tạp chí.