“Bài báo đăng trên tạp chí Scopus hay tạp chí ISI?”, “Tạp chí này thuộc Q1 hay Q2?” - đây là những câu hỏi gần như mọi nhà nghiên cứu Việt Nam đều gặp khi xét học hàm, bảo vệ luận án hay xin kinh phí đề tài. Bài viết này giải thích ngắn gọn các khái niệm, hướng dẫn từng bước kiểm tra tạp chí Scopus và Web of Science, cách đọc phân hạng Q1-Q4 và nhận diện tạp chí săn mồi, tạp chí bị giả mạo.
Tạp chí Scopus là gì?
Scopus là cơ sở dữ liệu tóm tắt và trích dẫn do nhà xuất bản Elsevier phát triển, bao phủ hàng chục nghìn đầu tạp chí, kỷ yếu hội thảo và sách thuộc mọi lĩnh vực. “Tạp chí Scopus” là cách gọi tắt cho tạp chí đang được Scopus lập chỉ mục (indexed). Việc lập chỉ mục không cố định vĩnh viễn: Scopus định kỳ đánh giá lại và có thể ngừng lập chỉ mục (discontinue) những tạp chí không còn đạt tiêu chuẩn về chất lượng biên tập hay đạo đức xuất bản. Vì vậy, điều quan trọng là tạp chí có được lập chỉ mục tại thời điểm bài báo của bạn xuất bản hay không.
Tạp chí ISI (Web of Science) là gì?
“ISI” là tên cũ của Institute for Scientific Information - đơn vị khởi tạo cơ sở dữ liệu trích dẫn mà ngày nay là Web of Science của Clarivate. Khi nói “tạp chí ISI”, người ta thường muốn nói đến tạp chí thuộc Web of Science Core Collection, gồm các danh mục chính:
- SCIE (Science Citation Index Expanded) - khoa học tự nhiên, kỹ thuật, y sinh;
- SSCI (Social Sciences Citation Index) - khoa học xã hội;
- AHCI (Arts & Humanities Citation Index) - nghệ thuật và nhân văn;
- ESCI (Emerging Sources Citation Index) - các tạp chí đạt tiêu chuẩn chất lượng nhưng chưa vào ba danh mục trên.
Nhiều quy định trong nước phân biệt rõ giữa các danh mục này, vì vậy khi kê khai, bạn nên ghi chính xác danh mục thay vì chỉ ghi “ISI”.
SJR, CiteScore và Impact Factor
Ba chỉ số thường gặp khi đánh giá tạp chí:
- CiteScore (Scopus): số trích dẫn trung bình mà các tài liệu của tạp chí nhận được trong một cửa sổ bốn năm.
- SJR (SCImago Journal Rank): tính từ dữ liệu Scopus, có trọng số theo “uy tín” của tạp chí trích dẫn - một trích dẫn từ tạp chí uy tín có giá trị cao hơn.
- Impact Factor (JIF): chỉ số của Clarivate công bố trong Journal Citation Reports (JCR), dựa trên dữ liệu Web of Science.
Các chỉ số này đo tạp chí, không đo chất lượng của từng bài báo. Mức chỉ số “cao” cũng khác nhau rất lớn giữa các ngành: một tạp chí toán học hàng đầu có thể có Impact Factor thấp hơn một tạp chí y học tầm trung, đơn giản vì tập quán trích dẫn của hai ngành khác nhau.
Phân hạng Q1-Q4 được tính thế nào?
Phân hạng Q1, Q2, Q3, Q4 (quartile) chia các tạp chí trong cùng một chuyên ngành thành bốn nhóm bằng nhau theo chỉ số: Q1 là 25% tạp chí có chỉ số cao nhất, Q4 là 25% thấp nhất. Có hai hệ phân hạng phổ biến:
- SCImago (SJR quartile) - dựa trên SJR, tra cứu miễn phí tại scimagojr.com. Đây là hệ được dùng nhiều nhất ở Việt Nam khi nói “Scopus Q1”.
- JCR (JIF quartile) - dựa trên Impact Factor, xem trong Journal Citation Reports (cần quyền truy cập của cơ quan).
Ba điểm hay bị hiểu nhầm: thứ nhất, một tạp chí có thể thuộc nhiều chuyên ngành và mang hạng khác nhau ở mỗi ngành (ví dụ Q1 ở ngành này nhưng Q2 ở ngành khác). Thứ hai, phân hạng được cập nhật hằng năm nên có thể thay đổi. Thứ ba, khi kê khai, nên ghi rõ năm, hệ phân hạng và chuyên ngành - ví dụ “Q1 SJR 2025, Education” - để hội đồng dễ đối chiếu.
Lưu ý: quy chế của từng cơ sở đào tạo, quỹ tài trợ hay hội đồng chức danh có thể quy định cách tính khác nhau (năm áp dụng, hệ phân hạng, ngành). Luôn đọc kỹ văn bản áp dụng cho trường hợp của bạn.
5 bước kiểm tra tạp chí Scopus và Web of Science
- Lấy ISSN chính thức (bản in và bản điện tử) từ trang web của tạp chí, rồi đối chiếu tại cổng ISSN Portal để chắc chắn ISSN có thật và đúng tên.
- Tra Scopus Sources (trang tra cứu nguồn của Scopus, miễn phí): tìm theo tên hoặc ISSN, xem trạng thái lập chỉ mục, khoảng thời gian bao phủ, CiteScore và chuyên ngành. Kiểm tra thêm danh sách các nguồn bị ngừng lập chỉ mục (discontinued sources) do Scopus công bố.
- Tra Master Journal List của Clarivate (mjl.clarivate.com) để biết tạp chí có thuộc SCIE, SSCI, AHCI hay ESCI hay không.
- Tra SCImago để xem SJR và phân hạng Q theo từng chuyên ngành, từng năm.
- Đối chiếu đường dẫn website: truy cập trang tạp chí từ đường dẫn trong Scopus hoặc trang nhà xuất bản, không phải từ email mời viết bài. Thông tin trên website phải khớp với thông tin trong cơ sở dữ liệu.
Nhận diện tạp chí săn mồi và tạp chí giả mạo
Tạp chí săn mồi (predatory journal) thu phí xuất bản nhưng không thực hiện phản biện thực chất. Tạp chí giả mạo (hijacked journal) nguy hiểm hơn: kẻ xấu dựng một website sao chép tên và ISSN của một tạp chí có thật đang được lập chỉ mục, rồi mời tác giả nộp bài và thu phí. Bài báo đăng trên website giả này sẽ không xuất hiện trong Scopus hay Web of Science. Retraction Watch duy trì danh sách theo dõi tạp chí bị giả mạo (Hijacked Journal Checker) mà bạn có thể tham khảo.
Những dấu hiệu cảnh báo thường gặp:
- Email mời viết bài hàng loạt, xưng hô chung chung, hứa “đăng nhanh trong 1-2 tuần”.
- Cam kết chấp nhận bài hoặc “đảm bảo Scopus/ISI” trước khi phản biện.
- Tên miền website khác với đường dẫn trong Scopus; trang web sơ sài, nhiều lỗi chính tả.
- Phạm vi chủ đề quá rộng, nhận bài từ y học đến kinh tế trong cùng một số.
- Thông tin phí không minh bạch, yêu cầu chuyển khoản cá nhân.
- Hội đồng biên tập không xác minh được, hoặc dùng tên nhà khoa học không hề biết mình có tên.
Câu hỏi thường gặp
Tạp chí thuộc ESCI có được tính là “ISI” không? ESCI là một phần của Web of Science Core Collection, nhưng nhiều quy định trong nước chỉ tính SCIE/SSCI/AHCI cho một số mục đích. Hãy kiểm tra văn bản áp dụng cho bạn.
Tạp chí Q4 có “kém” không? Q4 vẫn là tạp chí được lập chỉ mục và có phản biện. Lựa chọn tạp chí nên dựa trên sự phù hợp về chủ đề, độc giả và chất lượng phản biện, không chỉ dựa vào phân hạng.
Kết luận
Hiểu đúng về tạp chí Scopus, tạp chí ISI và phân hạng Q1-Q4 giúp bạn chọn nơi công bố phù hợp và tránh mất bài vào tay tạp chí giả mạo. VietSCI không cam kết kết quả xuất bản - quyết định luôn thuộc về tạp chí - nhưng có thể giúp bạn rà soát yêu cầu tạp chí và chuẩn bị hồ sơ nộp bài, cũng như biên tập chuyên sâu bản thảo trước khi gửi.